Wat is cyanotype?

Cyanotype is een fotografisch proces waarbij lichtgevoelige ijzerzouten reageren op ultraviolet licht. Na het belichten en spoelen met water ontstaat het kenmerkende diepe Pruisisch blauw.

Voor een botanische cyanotype wordt bijvoorbeeld een blad, bloem of grasspriet rechtstreeks op het geprepareerde papier gelegd. Waar het licht het papier bereikt, ontstaat blauw. Waar het botanische materiaal het licht tegenhoudt, blijft de vorm lichter achter.

Het resultaat is geen foto zoals we die meestal kennen. Er komt geen camera aan te pas. Het object zelf laat zijn afdruk achter.

En licht laat zich niet volledig regisseren. De sterkte van de zon, de belichtingstijd, het papier en zelfs een grasspriet die tijdens het belichten een fractie verschuift: alles doet mee.

Een fotografisch proces uit 1842

Het cyanotypeproces werd in 1842 ontwikkeld door de Engelse wetenschapper en astronoom Sir John Herschel.

Niet veel later gebruikte de Britse botanicus Anna Atkins de techniek om algen en andere planten vast te leggen. Ze plaatste de specimens rechtstreeks op lichtgevoelig papier en liet het licht hun vormen afdrukken. In 1843 begon ze met Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions, dat bekendstaat als het eerste boek dat met fotografische beelden werd geïllustreerd.

Die vroege botanische cyanotypes laten nog altijd prachtig zien wat er zo bijzonder is aan de techniek. Een plant, papier, ijzerzouten en licht. Meer is er in wezen niet nodig.

Waarom is cyanotype blauw?

De diepe blauwe kleur ontstaat tijdens een chemische reactie in het cyanotypeproces. Na de belichting wordt het papier met water gespoeld. De delen die aan voldoende licht zijn blootgesteld ontwikkelen zich vervolgens tot het karakteristieke Pruisisch blauw.

Dat blauw is zo verbonden geraakt met cyanotype dat het bijna synoniem is geworden met de techniek.

Toch hoeft een cyanotype niet blauw te blijven. Een gemaakte afdruk kan verder worden bewerkt. Door het blauw bijvoorbeeld gedeeltelijk te bleken en daarna te tonen met stoffen die tannines bevatten, zoals thee, kunnen bruine, grijze, olijfachtige en bijna zwarte tinten ontstaan.

Waarom is iedere cyanotype anders?

Cyanotype is reproduceerbaar als techniek, maar niet volledig voorspelbaar als beeld.

Botanisch materiaal ligt nooit twee keer exact hetzelfde. Elk soort papier reageert verschillend. Licht verandert. Een rand wordt zachter dan verwacht of een dun steeltje verschuift tijdens het belichten.

Dat zijn geen fouten die uit het proces moeten worden verwijderd. Ze laten juist zien hoe het werk is ontstaan. Daarom zijn handgemaakte cyanotypes geen identieke prints uit een printer. Zelfs wanneer hetzelfde botanische materiaal en dezelfde compositie opnieuw worden gebruikt, ontstaan er verschillen.

Cyanotype bij NOOR

Bij NOOR gebruik ik cyanotype vooral om botanische vormen vast te leggen. Grassen, bladeren, bloemen, takjes en zaaddozen die mijn aandacht trokken.

Een deel van het werk blijft in het oorspronkelijke Pruisisch blauw. Andere cyanotypes worden na het belichten verder bewerkt en getoond, waardoor aardse bruine, olijfachtige en donkere tinten ontstaan.

Ook het papier speelt een rol in het uiteindelijke beeld. Ik werk onder andere op handgeschept Khadi-papier, waarvan de vezels, onregelmatige randen en verschillen in oppervlak zichtbaar blijven.

Iedere cyanotype van NOOR wordt afzonderlijk met de hand voorbereid, belicht, gespoeld en waar van toepassing verder getoond. Daardoor kunnen ook werken die op dezelfde manier zijn gemaakt onderling verschillen.